Po co nam teatr w więzieniu? Refleksje po spotkaniu z Fundacją Jubilo

Projekt Unlocking[1] został trafnie nazwany przez Fundację Jubilo i w tej krótkiej refleksji spróbuję wyjaśnić dlaczego. Pokażę przykłady tego, jak metodologiczne podejście Jubilo w rzeczywistości odblokowuje otwarty proces samorozwoju osadzonych. Zastanowię się również nad transformującą siłą procesu teatralnego zarówno dla publiczności/uczestników, jak i dla osadzonych. Na koniec krytycznie odniosę się do rekonfiguracji myślenia o więzieniu jako idei i jako instytucji.

Metodologia Jubilo jest radykalna w tym sensie, że zaprasza do wyzwalających, przywracających godność interakcji i działań opartych na ludzkim kontakcie w miejscu, którego zasadniczym celem jest ograniczanie wolności, kontrolowanie interakcji i zarządzanie ryzykiem wpisanym w kontakt międzyludzki. Rzeczywiście, same „zasady bezpieczeństwa, porządku i kontroli w więzieniu” [2] są regulowane przez przepisy, codzienne rutyny i obecność personelu instruowanego, by „używać siły w celu kontrolowania więźniów oraz zapobiegania incydentom lub zarządzania nimi” [3]. Przestrzeń i praktyka teatralna przeciwnie — zasadniczo zapraszają do indywidualnej inicjatywy, spontaniczności i wolności ekspresji. Usytuowane na granicy tych dwóch niemieszających się światów [4] — teatru i więzienia — Jubilo, jako zespół pracujący w więzieniu, wypracowało wyjątkowe podejście oparte na rygorze treningu aktorskiego i współpracy.

Moja relacja z metodologii Jubilo ma wiele wymiarów. Po pierwsze, pochodzi z wnętrza procesu — z perspektywy uczestniczki zaangażowanej w trening Jubilo w Zakładzie Karnym nr 1 we Wrocławiu [5]. Po drugie, jest to moja perspektywa badaczki zainteresowanej etycznym pytaniem o ludzką interakcję i kontakt umożliwiany przez praktyki teatralne i performatywne. Po trzecie wreszcie, jest to punkt widzenia praktyczki teatru z doświadczeniem w treningu aktorskim i zespołowym tworzeniu teatru. Poniższe obserwacje są wynikiem spotkania tych perspektyw.

Jako uczestniczka zauważyłam wagę treningu aktorskiego obecną w podejściu Jubilo. Struktura sesji przypomina to, czego można by oczekiwać po zajęciach aktorskich w szkole teatralnej. Przestrzeń teatralna, w której w październiku 2019 roku odbył się warsztat I am Community, jest wyraźnie wydzieloną przestrzenią studyjną. Z pewnością rezonuje z każdym, kto w taki czy inny sposób był związany z treningiem aktorskim i teatrem. Z wyjątkiem podłogi i okien — pierwsza to surowy beton, a nie typowa, błyszcząca podłoga taneczna znana ze szkół teatralnych, drugie ograniczone są kratami, nieustannie przypominając o nawarstwieniu dwóch światów: teatru i więzienia (Ryc. 1). Mimo to atmosfera akceptacji i zespołowości jest wyczuwalna od samego początku, gdy jesteśmy witani i przedstawiani na początku sesji. Wkrótce rozpoczyna się rozgrzewka fizyczna, a ciała gości-uczestników mieszają się z ciałami skazanych w starannie zaprojektowanej strukturze warsztatowej. Gry z imionami i ćwiczenia integracyjne ułatwiają poznanie się, skupienie oddechu jednostki rozszerza się w doświadczenie zespołu, który czuje i oddycha jak jeden organizm (Ryc. 2).

Poruszanie się, dzielenie i wypełnianie przestrzeni naszą współobecnością umożliwia silne prowadzenie Diega Pileggiego, współzałożyciela i dyrektora artystycznego Jubilo. Prowadzi on grupę przez złożone zadania pracy indywidualnej i zespołowej, zacierając różnice między tymi z zewnątrz i tymi wewnątrz. Wkrótce przytłaczające, wzajemne poczucie zdenerwowania rozprasza się. Zamiast tego zaangażowane osoby pracują razem, razem się męczą i przekraczają granice kulturowo zdefiniowanych przestrzeni więzienia i teatru. Pileggi stosuje trening aktorski holistycznie, a punktem wyjścia jest dla niego wprowadzenie uczestników w działanie. Poprzez uważny wysiłek fizyczny, samodyscyplinę i bycie tu i teraz stopniowo odblokowuje się zdolność pracy jako zespół. Najwyraźniej „niemieszające się światy teatru i więzienia” [6] nakładają się na siebie poprzez negocjowanie dwóch konwencji. Ta negocjacja zostaje sprawnie ułatwiona i ukierunkowana w propozycji Pileggiego, by odwrócić role: osadzeni poprowadzą części warsztatu, a my — twórcy teatralni i uczestnicy — będziemy podążać za nimi. Ten prosty zabieg odblokowuje możliwość ponownego wpisania i wyobrażenia sobie sposobów bycia w świecie zarówno przez osadzonych, jak i przez uczestników. Niemniej potrzeba znacznego wzajemnego wysiłku i zaufania, budowanego przez lata treningu, nie wspominając o otchłani pracy administracyjnej, aby dojść do takiego momentu warsztatu, w którym proces tworzenia teatru umożliwia głęboki wgląd.