Znamię Kaina

Kain, spektakl prezentowany kilkakrotnie zarówno w murach więzienia, jak i poza nimi, uruchomił refleksję nad wspomnianym znakiem, stygmatyzacją Innego, ale także — szerzej — nad kondycją człowieka. Wprowadził pewien rodzaj rekonfiguracji, przesunięcia ról, w którym „naznaczony” staje się tym, który naznacza, a ten, kto zwykle wydaje wyrok, staje się oskarżonym. To przesunięcie nie dotyczyło jednak tylko aktora i widza; dokonało się wewnątrz aktora i członków publiczności, dotykając ich niezwykle głęboko. Wydarzyło się również w przestrzeni między nimi, a wreszcie gdzieś na drodze ku temu, by stawać się, by być „człowiekiem”. Ten znak rzeczywiście stanowi pewien punkt wyjścia, wyznaczający początek najważniejszego spotkania — spotkania z Innym. Nie chodzi już wyłącznie o porzucenie uprzedzeń, stereotypów czy schematów myślowych. O przezwyciężenie strachu i lęku, które odczuwamy w kontakcie z czymś nieznanym, odciśniętym w naszych wyobrażeniach, „czystych” ideach i sztucznych formach. Chodzi raczej o coś, co:

„pozwala ci wejść głębiej, bardziej się otworzyć, choć jest to cholernie trudne, pozwala dotrzeć do najbardziej wrażliwych strun i zrobić to wobec innych. Stać się silniejszym — a przede wszystkim wzmacniać innych — przez odsłonięcie swojej kruchości i słabości. Otworzyć się na to, kim jesteś (…). Czuć wstyd palący od środka, ale wytrzymać go, bo to osobista wojna — niech zobaczą we mnie to, czego usiłują, ale nie potrafią znaleźć w innych. Niech zobaczą, że nie ma tu romantyzmu literackiego awanturnika, dreszczu emocji z filmów gangsterskich, męskiej przygody dla twardzieli opowiadanej beznamiętnie przy wódce. Niech zobaczą dno ludzkiej egzystencji, to niestabilne, chwiejne ciało, które, choć silne i zahartowane, nie potrafi znieść widoku tego, do kogo należy. Pokonuje mnie prawda o mnie samym”. [5]

Najważniejszą funkcją posłańca jest powiedzieć światu zewnętrznemu: „Pokonuje mnie prawda o mnie samym”. Być może najtrudniejszą bitwą na drodze do stania się człowiekiem jest wypowiedzenie i przyjęcie tego w sobie. To także cała prawda o teatrze. To droga do jego obnażenia i unicestwienia. W procesie zainicjowanym przez zespół Jubilo nie ma bowiem miejsca na figuratywne przedstawienie ani spektakl. Nie ma przestrzeni na żadną formę teatru, nawet w jego „ubogiej” postaci. Zachowany zostaje jedynie proces redukcji, a może raczej dekonstrukcji, w którym wszystko musi zostać zakwestionowane, włącznie z obecnością nie tyle samego aktora, ile obecnością „człowieka”. Ci, którzy kiedykolwiek weszli w przestrzeń więzienia, którzy mieli odwagę zwrócić się ku Innemu, spojrzeć mu w oczy — od tego momentu otrzymali znamię Kaina. Znamię własnej osobowości. I nie należy bać się stwierdzenia, że teatr, o którym tak często dyskutujemy, o którym wciąż piszemy opasłe tomy, teatr, który wzmacnia istniejący porządek rzeczy zamiast go zmieniać, taki teatr zasługuje na spalenie. Że taki teatr powinien zostać odizolowany od społeczeństwa, zakazany w przestrzeni publicznej, zmarginalizowany i potępiony. Taki teatr zasługuje na pogardę, ponieważ jego konformistyczna postawa niczym nie różni się od jawnej zgody na przemoc i wykluczenie Innego. W tym sensie proces rozpoczęty przez Jubilo właściwie nie ma nic wspólnego z teatrem. Jest raczej świadomą interwencją w tkankę społeczną, podżeganiem i kruszeniem muru, nawet jeśli miałby być rozbierany cegła po cegle. To ciągły, nieskończony proces, który można uchwycić tylko w ulotnym momencie spotkania z Innym, w chwili całkowitego rozpadu, ale też nowych narodzin — dotyczy to również odrodzenia teatru w świetle słów: pokonuje mnie prawda o mnie samym. To stan, w którym „cień przeszłości nie przepuszcza światła jutra, a dzień dzisiejszy przychodzi nocą z obietnicą niekończącego się powtórzenia”. [6]

Spektakl właśnie się skończył.
Zdejmujemy czarne zasłony z okien, wpuszczamy światło.
To dla każdego prywatny moment.

To było po prostu jak
ruch i poruszenie, które
teraz żyje
w każdym z nas.

Posłańcy wzbogaceni doświadczeniem
bolesnych obszarów.

Najbardziej ludzcy z ludzi,
w procesie ciągłego wzrostu
wyruszający
w krętą podróż
roztrzaskującego rozpadu.

Słyszę:
pokonuje mnie prawda o mnie samym.
To stan, w którym cień przeszłości
nie przepuszcza światła jutra,
a dzień dzisiejszy przychodzi nocą
z obietnicą niekończącego się
powtórzenia.

Jeśli przemówię do Zewnątrz, czy to, co uznane,
stanie się pełne?

Nie wiem,
wiem tylko, że człowiek nigdy się nie kończy,
że człowiek staje się
w wielkości i w największym upokorzeniu samego siebie.
Na każdy z tych sposobów wciąż rośnie.

Tłumaczenie: Alicja Grabarczyk